Kleszcz – jak go usunąć i kiedy iść do lekarza

Aby usunąć kleszcza, trzeba chwycić go pęsetą najbliżej skóry, wyciągnąć stałym ruchem ku górze i zdezynfekować skórę. Nie należy go smarować tłuszczem ani przypalać. Przez około miesiąc warto obserwować skórę i samopoczucie, a powiększająca się czerwona plama, gorączka lub objawy neurologiczne wymagają konsultacji lekarskiej. Sprawdź, co zrobić, gdy pozostanie fragment kleszcza w skórze, i jakie choroby może przenosić.

Wiedza w pigułce

• Kleszcz może przenosić bakterie, wirusy i pierwotniaki.
• Kleszcza usuwa się pęsetą lub specjalnym przyrządem, bez smarowania i przypalania.
• Ryzyko boreliozy po jednym ukłuciu wynosi od poniżej 1% do 2,6% (PTEiLChZ).
• Zmiana skórna typowa dla choroby z Lyme pojawia się po 3-30 dniach, objawy kleszczowego zapalenia mózgu (KZM) po 7-14 dniach.
• Badanie kleszcza i rutynowy antybiotyk nie są zalecane.

Jak usunąć wbitego w skórę kleszcza krok po kroku?

Kleszcza należy usunąć, gdy tylko zostanie zauważony – opóźnianie usuwania kleszcza może zwiększać ryzyko zakażenia [6,8]. Według Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych (PTEiLChZ, 2023) chwyta się go cienką pęsetą jak najbliżej powierzchni skóry i wyciąga ruchem ku górze [1].

1. Przygotuj pęsetę z wąskimi końcówkami lub inny przyrząd, którym chcesz usunąć kleszcza [1,4].
2. Chwyć kleszcza tuż przy skórze [1,6].
3. Wyciągnij kleszcza stałą siłą ku górze, bez ruchów obrotowych i szarpania [1,6].
4. Zdezynfekuj miejsce wkłucia i umyj ręce [1,6].
5. Obejrzyj resztę ciała – kleszczy może być więcej [4].

Czym wyciągnąć kleszcza – pęseta, lasso czy karta?

Pęseta z cienkimi końcówkami pozwala usuwać kleszcza tuż przy skórze, bez ściskania odwłoka [1,6]. Lasso zaciska pętlę wokół pasożyta, a karta ma specjalne nacięcie, którym można go podważyć. Niezależnie od przyrządu najważniejsze jest usunięcie kleszcza bez zgniatania jego ciała, zgodnie z instrukcją producenta [4,8].

Czego nie robić, by bezpiecznie usunąć kleszcza?

Według PTEiLChZ przypalanie, rozgniatanie i smarowanie kleszcza zwiększają ryzyko zakażenia [1], ponieważ podrażniony pasożyt może wydalić więcej materiału zakaźnego [6]. Dlatego nie należy:

• smarować tłuszczem ani przypalać kleszcza [1,6];
• wykręcać kleszcza z ciała ani rozgniatać [6,8];
• wyciągać go gołymi palcami ani igłą [8];
• czekać, aż sam odpadnie [6].

Co zrobić po wyjęciu kleszcza?

Gdy uda się wyjąć kleszcza, przez co najmniej 30 dni od ukąszenia warto obserwować miejsce ukłucia i samopoczucie [4,6]. Niewielkie zaczerwienienie ustępujące w ciągu 2 dni to zwykle miejscowa reakcja na ślinę kleszcza, a nie objaw rumienia wędrującego [1,6].

Urwany kleszcz – co zrobić, gdy resztki kleszcza zostały w skórze?

W skórze może pozostać fragment aparatu gębowego kleszcza, potocznie nazywany główką [6]. Drobne pozostałości z reguły nie zwiększają istotnie ryzyka zakażenia i nie wymagają wydłubywania – wystarczy odkazić skórę [6,8]. Jeśli nie da się usunąć większego fragmentu, warto postąpić według instrukcji dołączonej do przyrządu [8].

Nie należy rozdrapywać ani nacinać skóry igłą [6,8]. Jeśli obrzęk wokół wkłucia narasta, co może oznaczać stan zapalny, potrzebna jest porada lekarza [8].

Jakie choroby przenoszone przez kleszcze występują w Polsce?

W Polsce kleszcze mogą przenosić przede wszystkim drobnoustroje wywołujące choroby takie jak borelioza i kleszczowe zapalenie mózgu (KZM), rzadziej anaplazmozę i babeszjozę [1,3,9,10]. Nie każdy kleszcz jest nosicielem patogenów – według PTEiLChZ ryzyko boreliozy po pojedynczym ukłuciu wynosi od poniżej 1% do 2,6%, a w przypadku zakażonego kleszcza pozostającego w skórze ponad 24 godziny może sięgać 14,4% [1].

Według wstępnych danych NIZP PZH – PIB w 2025 r. zgłoszono w Polsce 48 725 zachorowań na boreliozę i 935 przypadków KZM [2]. Anaplazmoza i babeszjoza są rozpoznawane znacznie rzadziej [9,10].

Po jakim czasie od ukąszenia pojawia się rumień?

Rumień wędrujący pojawia się zwykle od 3 do 30 dni po ukłuciu [1]. Stopniowo się powiększa, a jego średnica zazwyczaj przekracza 5 cm, choć opisywano także mniejsze zmiany [1]. Typowa zmiana pozwala lekarzowi rozpoznać chorobę bez badań krwi [1]. Nie każdy chory go jednak ma, a na owłosionej skórze głowy łatwo go przeoczyć [1,6].

Kiedy udać się do lekarza po ukąszeniu kleszcza?

Ukłucie zwykle nie wymaga wizyty, jeśli udało się samodzielnie usunąć kleszcza i nie występują niepokojące objawy [8]. Należy skonsultować się z lekarzem, jeśli w kolejnych tygodniach po ukłuciu wystąpią:

• powiększająca się czerwona plama [1,6];
• gorączka, ból głowy, bóle mięśni lub stawów [1,8];
• porażenie nerwu twarzowego albo ból korzeniowy, nasilający się nocą [1];
• obrzęk dużego stawu, kołatanie serca lub zasłabnięcia [1];
• żółtaczka [10].

Pilnej pomocy medycznej wymagają objawy mogące świadczyć o zajęciu układu nerwowego lub zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych, np. w przebiegu KZM lub choroby z Lyme [1,3,9]:

• silny ból głowy ze sztywnością karku,
• zaburzenia świadomości lub niedowłady.

Osoby starsze, z obniżoną odpornością lub bez śledziony mogą przechodzić anaplazmozę i babeszjozę ciężej [9,10].

Czy po ukąszeniu kleszcza trzeba brać antybiotyk?

Nie, rutynowa antybiotykoterapia po ukłuciu nie jest zalecana [1]. PTEiLChZ dopuszcza jednorazową dawkę doksycykliny tylko u dorosłych, w ciągu 72 godzin od ekspozycji wysokiego ryzyka, czyli licznych ukłuć na terenie endemicznym u osoby spoza tego terenu [1]. Decyzję podejmuje lekarz.

Czy warto badać kleszcza w laboratorium?

Nie. Według PTEiLChZ badanie kleszcza na obecność krętków Borrelia nie jest metodą diagnostyczną i nie pomaga w decyzji o leczeniu [1]. Samo ukłucie bez objawów nie jest też wskazaniem do badań krwi w kierunku boreliozy [1].

Jak zapobiegać ugryzieniom kleszczy i czy pomagają szczepienia?

Ochrona przed ukłuciami kleszczy i szczepienia przeciw KZM wzajemnie się uzupełniają. Aby zmniejszyć ryzyko chorób odkleszczowych, PTEiLChZ zaleca [1]:

• odzież zakrywającą ciało, którą można zabezpieczyć preparatem z permetryną;
• repelenty na odsłoniętą skórę, np. z DEET lub ikarydyną;
• dokładne oglądanie skóry po powrocie z terenów zielonych.

Szybkie usunięcie kleszcza nie wyklucza zakażenia wirusem KZM, do którego może dojść w ciągu kilku minut od ukłucia [7].

Najskuteczniejszą swoistą ochroną przed KZM jest szczepienie, dostępne od 1. roku życia. Pełny schemat podstawowy zmniejsza ryzyko zachorowania o ponad 90%, ale nie chroni przed boreliozą [7].

Co warto zapamiętać o kleszczach?

Najważniejsze jest, by szybko i prawidłowo usunąć kleszcza, a potem przez kilka tygodni obserwować skórę. Powiększająca się zmiana skórna, objawy grypopodobne lub neurologiczne wymagają wizyty u lekarza.

Najczęstsze pytania o to, jak usunąć kleszcza

Gdzie szukać kleszcza u dziecka?

Kleszcze najczęściej wbijają się za uszami, na szyi, pod pachami, w zgięciach łokci i kolan, w pasie i na owłosionej skórze głowy – te miejsca warto obejrzeć u dziecka w pierwszej kolejności, a wbitego pajęczaka jak najszybciej usunąć [4].

Czy kleszcze spadają z drzew?

Nie. Kleszcze nie mają skrzydeł i czekają na żywiciela głównie w trawie i niskich zaroślach [3,4]. Tzw. latające kleszcze to strzyżaki sarnie (Lipoptena cervi) – owady, których ukłucia mogą powodować reakcje skórne. Wykrywano w nich bakterie Borrelia, ale nie potwierdzono, że przenoszą boreliozę na człowieka [11,12].

Czy kleszczowym zapaleniem mózgu można się zarazić inaczej niż przez kleszcza?

Tak, choć rzadko. Do zakażenia może dojść po spożyciu niepasteryzowanego mleka lub nabiału od zakażonych zwierząt – objawy pojawiają się wtedy zwykle po 3-4 dniach [3,5].

Bibliografia

1. Moniuszko-Malinowska A, Pancewicz S, Czupryna P i wsp. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych dotyczące diagnostyki i leczenia boreliozy z Lyme. Przegląd Epidemiologiczny; 2023;77(3):261-278. https://doi.org/10.32394/pe.77.25 [dostęp: 15.10.2026].
2. Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru NIZP PZH – PIB, Departament Zapobiegania i Kontroli Chorób Zakaźnych GIS. Zachorowania na wybrane choroby zakaźne w Polsce od 1 stycznia do 31 grudnia 2025 r. oraz w porównywalnym okresie 2024 r. (dane wstępne). NIZP PZH – PIB; 2026. https://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/2025/INF_25_12B.pdf (PDF) [dostęp: 15.10.2026].
3. European Centre for Disease Prevention and Control. Factsheet about tick-borne encephalitis (TBE). Stockholm: ECDC. https://www.ecdc.europa.eu/en/node/25673 [dostęp: 15.10.2026].
4. Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Miechowie. Maj – miesiąc zwiększonej świadomości i profilaktyki chorób odkleszczowych. gov.pl; 2026. https://www.gov.pl/web/psse-miechow/maj–miesiac-zwiekszonej-swiadomosci-i-profilaktyki-chorob-odkleszczowych [dostęp: 15.10.2026].
5. Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Słupsku. 30 marca – Ogólnopolski Dzień Świadomości Kleszczowego Zapalenia Mózgu. gov.pl; 2026. https://www.gov.pl/web/psse-slupsk/30-marca—ogolnopolski-dzien-swiadomosci-kleszczowego-zapalenia-mozgu [dostęp: 15.10.2026].
6. Flisiak R, Wiercińska M (aktualizacja). Jak usunąć (wyciągnąć) kleszcza. Medycyna Praktyczna dla pacjentów (mp.pl); 2024. https://www.mp.pl/pacjent/pediatria/pierwszapomoc/66747,jak-usunac-wyciagnac-kleszcza [dostęp: 15.10.2026].
7. Wiercińska M. Szczepienie przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu. Medycyna Praktyczna dla pacjentów (mp.pl); 2024. https://www.mp.pl/pacjent/szczepienia/szczepienia-i-szczepionki/68796,szczepienie-przeciwko-kleszczowemu-zapaleniu-mozgu [dostęp: 15.10.2026].
8. Jankowska-Zduńczyk A (Konsultant Krajowy w dziedzinie medycyny rodzinnej). Postępowanie w przypadku wkłucia się kleszcza. Rzecznik Praw Pacjenta; 2019. https://www.gov.pl/attachment/15c74cd1-c633-4f8b-95fe-0af5f92a7f50 (PDF) [dostęp: 15.10.2026].
9. Kaczanowska M. Ludzka granulocytarna anaplazmoza – rzadka, ale groźna choroba przenoszona przez kleszcze. NIZP PZH – PIB; 2022. https://www.pzh.gov.pl/ludzka-granulocytarna-anaplazmoza-rzadka-ale-grozna-choroba-przenoszona-przez-kleszcze/ [dostęp: 15.10.2026].
10. Babeszjoza. W: Interna Szczeklika – mały podręcznik. Kraków: Medycyna Praktyczna; 2024. https://www.mp.pl/interna/chapter/B01.XI.E.7. [dostęp: 15.10.2026].
11. Werszko J, Świsłocka M, Witecka J i wsp. The New Haplotypes of Bartonella spp. and Borrelia burgdorferi Sensu Lato Identified in Lipoptena spp. (Diptera: Hippoboscidae) Collected in the Areas of North-Eastern Poland. Pathogens; 2022;11(10):1111. https://doi.org/10.3390/pathogens11101111 [dostęp: 15.10.2026].
12. Braun M, Klingelhöfer D, Brüggmann D i wsp. The role of deer keds (Diptera: Hippoboscidae: Lipoptena and Neolipoptena) in occupational and public health. J Occup Med Toxicol; 2025;20:45. https://doi.org/10.1186/s12995-025-00490-5 [dostęp: 15.10.2026].