Ochrona przed kleszczami w pracy – obowiązki pracodawcy i środki ochrony

Ochrona przed kleszczami w pracy ogranicza ukłucia i zakażenia podczas zadań terenowych. Pracodawca ocenia ryzyko i zapewnia środki ochrony, a pracownik stosuje odzież, repelenty i kontroluje skórę. Przy określonych pracach firma finansuje szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu (KZM).

Wiedza w pigułce

• Narażeni są m.in. leśnicy, rolnicy i pracownicy terenowi.
• Szybkie usunięcie kleszcza zmniejsza ryzyko boreliozy, ale nie wyklucza KZM.
• Szczepienie przeciw KZM nie zapobiega boreliozie.

Kto jest narażony na kleszcze w pracy?

Na kleszcze szczególnie narażeni są leśnicy, rolnicy, ogrodnicy, geodeci, pracownicy zieleni i ekipy budowlane. Kleszcze występują w lasach, zaroślach, wysokich trawach, ale też w parkach.

Borelioza a KZM – czym różnią się te choroby?

Boreliozę wywołują bakterie Borrelia, a KZM – wirus. Ryzyko boreliozy rośnie wraz z czasem żerowania.

Centers for Disease Control and Prevention (CDC, 2025) podaje, że w badaniach laboratoryjnych wirus KZM przenosił się na zwierzę w ciągu kilku minut. Szybkie usunięcie kleszcza nie wyklucza więc zakażenia.

Nie każde ukłucie oznacza zakażenie.

Jakie obowiązki ma pracodawca?

Pracodawca ogranicza zagrożenia biologiczne. Wynika to z art. 222¹ ustawy z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 1245) i rozporządzenia Ministra Zdrowia z 22 kwietnia 2005 r. (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 103).

Ocena ryzyka obejmuje m.in. rodzaj i czas narażenia (§ 5). Na jej podstawie firma informuje o zagrożeniach i zapewnia potrzebne środki ochrony indywidualnej. Pomaga również wykaszanie przejść i ustalenie zasad zgłaszania ukłuć.

Kiedy pracodawca finansuje szczepienie przeciw KZM?

Obowiązek dotyczy czynności wymienionych w rozporządzeniu Rady Ministrów z 3 stycznia 2012 r. (Dz.U. poz. 40), na podstawie art. 20 ustawy z 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi.

Chodzi m.in. o uprawę roślin, hodowlę zwierząt oraz prace w lasach i na terenach zadrzewionych na obszarach endemicznego występowania KZM. Firma informuje o szczepieniu i pokrywa jego koszt. Szczepienie wymaga kwalifikacji lekarskiej i zgody pracownika.

Jaka odzież i jakie preparaty chronią przed kleszczami?

Kleszczom mogą zapobiegać długie spodnie, rękawy i pełne buty, które osłaniają skórę. Jasna tkanina ułatwia zauważenie kleszcza, więc warto wybierać ciemne odcienie.

Preparaty, takie jak repelenty z DEET lub ikarydyną stosuje się zgodnie z etykietą. Permetryna służy do impregnacji odpowiedniej odzieży i wyposażenia, nie do nakładania na skórę (CDC, 2026).

Warto wiedzieć: w apteczce terenowej należy mieć pęsetę do usuwania kleszczy.

Checklista przed pracą i po powrocie

Przed pracą:

• załóż odzież osłaniającą ciało i pełne buty;
• zastosuj repelent zgodnie z instrukcją;
• sprawdź dostępność pęsety.

Po pracy:

• obejrzyj skórę, zwłaszcza pachy, pachwiny i zgięcia kolan;
• sprawdź ubranie, przebierz się i weź prysznic;
• zanotuj datę i miejsce ewentualnego ukłucia.

Co zrobić po ukłuciu kleszcza podczas pracy?

Kleszcza chwyć pęsetą tuż przy skórze i wyciągnij prosto. Nie smaruj, nie zgniataj ani nie przypalaj. Zdezynfekuj skórę; nie odkładaj usunięcia do czasu wizyty u lekarza.

Zgłoś ukłucie przełożonemu według procedury zakładowej. Przy powiększającym się rumieniu lub gorączce skontaktuj się z lekarzem. Silny ból głowy ze sztywnością karku, drgawki lub zaburzenia świadomości wymagają pilnej pomocy medycznej. Powiedz lekarzowi o ukłuciu w pracy.

Czy borelioza może być chorobą zawodową?

Tak. Choroby zakaźne lub pasożytnicze albo ich następstwa to pozycja 26 wykazu chorób zawodowych (tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 1297). Borelioza może być zawodowa, gdy związek zakażenia z pracą jest bezsporny lub wysoce prawdopodobny.

Jak zgłosić podejrzenie choroby zawodowej?

1. Pracownik zgłasza je przez lekarza sprawującego profilaktyczną opiekę zdrowotną; może je też zgłosić pracodawca.
2. Zgłoszenie trafia do właściwego inspektora sanitarnego i okręgowego inspektora pracy. Były pracownik może zgłosić je bezpośrednio.
3. Ocenia się narażenie zawodowe, a uprawniona jednostka wydaje orzeczenie lekarskie.
4. Inspektor sanitarny wydaje decyzję o stwierdzeniu choroby albo braku podstaw do jej stwierdzenia (GIS).

Co warto zapamiętać?

Ochrona łączy ocenę ryzyka, odzież, repelenty i kontrolę skóry. Szczepienie przeciw KZM uzupełnia profilaktykę.

Najczęstsze pytania o ochronę przed kleszczami w pracy

Czy pracodawca musi zapewnić szczepienie przeciw KZM?

Tak, pracodawca finansuje szczepienie przy czynnościach wymienionych w rozporządzeniu z 2012 r. Obejmuje to określone prace rolnicze i leśne na obszarach endemicznego występowania KZM; pracodawca powinien również poinformować o zalecanym szczepieniu. Nie oznacza to jednak przymusu szczepienia wszystkich pracowników terenowych.

Czy borelioza jest chorobą zawodową?

Tak, borelioza może zostać stwierdzona jako choroba zawodowa, jeśli zakażenie pozostaje w bezspornym lub wysoce prawdopodobnym związku z pracą. Potrzebne są ocena narażenia i orzeczenie lekarskie uprawnionej jednostki; ostateczną decyzję wydaje inspektor sanitarny. Samo ukłucie kleszcza w godzinach pracy nie wystarcza do uznania choroby za zawodową.

Jaka odzież chroni przed kleszczami?

Pomagają długie spodnie, rękawy, wysokie skarpety i pełne buty. Jasny materiał ułatwia dostrzeżenie kleszcza przed jego wkłuciem; odzież przeznaczoną do impregnacji można zabezpieczać preparatem z permetryną zgodnie z etykietą. Po zakończeniu pracy trzeba obejrzeć zarówno ubranie, jak i skórę, niezależnie od zastosowanych środków ochrony.

Co zrobić po ukłuciu kleszcza w pracy?

Usuń kleszcza bez zwłoki, oczyść skórę i zapisz datę oraz miejsce zdarzenia. Poinformuj przełożonego zgodnie z procedurą zakładową; w kolejnych dniach obserwuj skórę i samopoczucie. Jeśli wystąpią niepokojące objawy, skontaktuj się z lekarzem i powiedz o narażeniu zawodowym; nie zakładaj, że szybkie usunięcie kleszcza wyklucza zakażenie KZM.

Źródła:

1. Minister Zdrowia. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2005 r. w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki (tekst jednolity). Dziennik Ustaw; 2026, poz. 103. https://eli.gov.pl/eli/DU/2026/103/ogl [dostęp: 20.10.2026].
2. Rada Ministrów. Rozporządzenie z dnia 3 stycznia 2012 r. w sprawie wykazu rodzajów czynności zawodowych oraz zalecanych szczepień ochronnych wymaganych u pracowników, funkcjonariuszy, żołnierzy lub podwładnych podejmujących pracę, zatrudnionych lub wyznaczonych do wykonywania tych czynności. Dziennik Ustaw; 2012, poz. 40. https://eli.gov.pl/eli/DU/2012/40/ogl [dostęp: 20.10.2026].
3. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej. Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (tekst jednolity). Dziennik Ustaw; 2025, poz. 1675. https://eli.gov.pl/eli/DU/2025/1675/ogl [dostęp: 20.10.2026].
4. Rada Ministrów. Rozporządzenie z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (tekst jednolity). Dziennik Ustaw; 2026, poz. 1297. https://eli.gov.pl/eli/DU/2026/1297/ogl [dostęp: 20.10.2026].
5. Główny Inspektorat Sanitarny. Jak rozpoznać chorobę zawodową? Portal Gov.pl; b.d. https://www.gov.pl/web/gis/jak-rozpoznac-chorobe-zawodowa [dostęp: 20.10.2026].
6. Hills S.L., Gould C.V. Tick-Borne Encephalitis. CDC Yellow Book 2026. Centers for Disease Control and Prevention; 2025. https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/travel-associated-infections-diseases/tick-borne-encephalitis.html [dostęp: 20.10.2026].
7. Centers for Disease Control and Prevention. Preventing Lyme Disease. CDC; 2026. https://www.cdc.gov/lyme/prevention/ [dostęp: 20.10.2026].
8. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jednolity). Dziennik Ustaw; 2026, poz. 1245. https://eli.gov.pl/eli/DU/2026/1245/ogl [dostęp: 20.10.2026].